Σε εξαιρετικές περιπτώσεις, που απαριθμώνται περιοριστικά στο νόμο, μπορεί ένας άνθρωπος με τη διαθήκη του να αποκλείσει από την περιουσία του τον/τη σύζυγό του, τα παιδιά και τους γονείς του. Αποκλήρωση, δηλαδή, είναι η στέρηση της νόμιμης μοίρας των νομίμων μεριδιούχων από τον διαθέτη για νόμιμο λόγο. Ο λόγος της αποκλήρωσης πρέπει να υπάρχει κατά το χρόνο που συντάσσεται η διαθήκη και ο διαθέτης πρέπει να αποδείξει το λόγο αποκλήρωσης που επικαλείται, προκειμένου να διευκολυνθεί ενδεχόμενος μεταγενέστερος δικαστικός έλεγχος.
Οι νόμιμοι λόγοι αποκλήρωσης είναι για τον κατιόντα (παιδιά, εγγόνια):
α. να ήθελε να σκοτώσει τον διαθέτη, τον/τη σύζυγό ή άλλου κατιόντα του διαθέτη,
β. να προκάλεσε με πρόθεση σωματικές κακώσεις στον διαθέτη ή στο σύζυγό του,
γ. να είναι ένοχος για κακούργημα ή σοβαρό πλημμέλημα με πρόθεση κατά του διαθέτη ή του συζύγου του,
δ. να αθέτησε κακόβουλα νόμιμη υποχρέωση διατροφής του διαθέτη,
ε. να ζούσε άτιμα ή ανήθικα παρά τη θέληση του διαθέτη.
Όσον αφορά τον ανιόντα, ισχύουν οι λόγοι α, γ και δ. Όσον αφορά τον/τη σύζυγο, αρκεί ο διαθέτης κατά το χρόνο θανάτου του, να είχε δικαίωμα να ασκήσει αγωγή διαζυγίου για βάσιμο λόγο που πηγάζει από ευθύνη του συζύγου του.
ΣΥΝΗΘΕΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΑΠΟΚΛΗΡΩΣΗ ΤΕΚΝΩΝ
1. Τι σημαίνει αποκλήρωση και πότε επιτρέπεται από το νόμο;
Αποκλήρωση είναι η στέρηση της νόμιμης μοίρας από τον διαθέτη σε βάρος προσώπου που κατά κανόνα θα κληρονομούσε υποχρεωτικά (παιδιά, εγγόνια, γονείς, σύζυγος). Ο νόμος επιτρέπει την αποκλήρωση μόνο σε περιοριστικά αναφερόμενες περιπτώσεις, όπως απόπειρα κατά της ζωής του διαθέτη, σοβαρές σωματικές κακώσεις, καταδίκη για κακούργημα ή σοβαρό πλημμέλημα κατά του διαθέτη ή του συζύγου του, κακόβουλη παράβαση υποχρέωσης διατροφής και ανήθικος ή άτιμος βίος παρά τη θέληση του διαθέτη.
Ο λόγος αποκλήρωσης πρέπει να υπάρχει κατά τον χρόνο σύνταξης της διαθήκης, να αναφέρεται ρητά σε αυτή και να μπορεί να αποδειχθεί. Διαφορετικά, η αποκλήρωση είναι άκυρη και ο κληρονόμος ανακτά τη νόμιμη μοίρα.
2. Πώς μπορώ να προσβάλω την αποκλήρωσή μου;
Όταν τέκνο διαπιστώνει ότι αποκληρώθηκε με διαθήκη, μπορεί να ασκήσει αγωγή προσβολής της αποκλήρωσης ενώπιον του Μονομελούς Πρωτοδικείου του τόπου της κληρονομίας. Με την αγωγή αμφισβητείται η συνδρομή του λόγου που επικαλέστηκε ο διαθέτης, η ακρίβεια των πραγματικών περιστατικών ή η ορθότητα της επίκλησης.
Παράλληλα, μπορεί να προσβληθεί και η ίδια η διαθήκη για ελαττώματα τύπου, για ανικανότητα του διαθέτη, για πλάνη, απάτη ή απειλή. Αν η αποκλήρωση κριθεί άκυρη, ο κληρονόμος ανακτά πλήρως τη νόμιμη μοίρα του, δηλαδή το μισό του εξ αδιαθέτου μεριδίου του.
3. Σε πόσο χρόνο πρέπει να κινηθώ μετά τον θάνατο;
Η αγωγή προσβολής της αποκλήρωσης υπόκειται σε αυστηρές προθεσμίες. Κατά κανόνα, η σχετική αξίωση ασκείται εντός διετίας από τη δημοσίευση της διαθήκης, ενώ για ορισμένες μορφές προσβολής (πλάνη, απάτη) ισχύουν συντομότερες προθεσμίες που ξεκινούν από τη γνώση του λόγου ακυρότητας.
Για τον λόγο αυτό, η άμεση συνεννόηση με δικηγόρο μετά τη δημοσίευση της διαθήκης είναι κρίσιμη. Αν η προθεσμία παρέλθει, η αποκλήρωση παγιώνεται και η νόμιμη μοίρα χάνεται οριστικά, ανεξάρτητα από το πόσο βάσιμη ήταν η αμφισβήτηση.
4. Τι έγγραφα και αποδείξεις χρειάζομαι;
Απαιτούνται η δημοσιευμένη διαθήκη με το πρακτικό δημοσίευσης, ληξιαρχική πράξη θανάτου, πιστοποιητικό εγγυτέρων συγγενών, πιστοποιητικό περί μη δημοσίευσης άλλης διαθήκης και τίτλοι περιουσιακών στοιχείων του θανόντος. Επιπλέον, χρειάζεται κάθε αποδεικτικό μέσο που ανατρέπει τον λόγο αποκλήρωσης που επικαλέστηκε ο διαθέτης.
Αν π.χ. ο διαθέτης ισχυρίζεται κακόβουλη μη καταβολή διατροφής, χρήσιμα είναι αποδεικτικά καταβολών, μηνύματα, μαρτυρικές καταθέσεις. Αν επικαλείται καταδίκη για κακούργημα, χρειάζεται αντίγραφο ποινικού μητρώου. Όσο πιο πλήρης είναι η τεκμηρίωση, τόσο ισχυρότερη η θέση του αποκληρωμένου στη δίκη.
5. Τι πιθανότητες έχω να ακυρωθεί η αποκλήρωση;
Οι πιθανότητες ευδοκίμησης εξαρτώνται κυρίως από το εάν ο λόγος που αναφέρεται στη διαθήκη περιλαμβάνεται στους περιοριστικούς λόγους του νόμου και από την ποιότητα των αποδείξεων. Τα δικαστήρια ερμηνεύουν στενά τις διατάξεις περί αποκλήρωσης, καθώς πρόκειται για εξαιρετικό μέτρο που στερεί συνταγματικά κατοχυρωμένο δικαίωμα.
Συχνά διαπιστώνεται ότι ο λόγος είναι αόριστος, δεν στοιχειοθετείται επαρκώς ή δεν υπήρχε κατά τη σύνταξη της διαθήκης. Σε αυτές τις περιπτώσεις η αποκλήρωση κρίνεται άκυρη. Αντίθετα, όταν υπάρχει αμετάκλητη ποινική καταδίκη ή σαφή έγγραφα στοιχεία σε βάρος του κληρονόμου, η ανατροπή γίνεται πιο δύσκολη.
6. Ποιος είναι ο ρόλος του δικηγόρου σε υπόθεση αποκλήρωσης;
Ο δικηγόρος μελετά τη διαθήκη, εντοπίζει τις αδυναμίες της επίκλησης του λόγου αποκλήρωσης, ελέγχει τη συνδρομή των τυπικών προϋποθέσεων κύρους και αξιολογεί τις πιθανότητες δικαστικής επιτυχίας. Συγκεντρώνει τα απαραίτητα έγγραφα, οργανώνει τη μαρτυρία και ασκεί την αγωγή εντός της προβλεπόμενης προθεσμίας.
Παράλληλα, εκπροσωπεί τον κληρονόμο σε όλα τα στάδια της δίκης και, εφόσον επιτευχθεί ακύρωση της αποκλήρωσης, χειρίζεται τη διαδικασία αποδοχής κληρονομίας και απόδοσης του μεριδίου. Η Δικηγορική Εταιρία ΖΙΑΜΠΑΡΑ Δ. & Συνεργατών αναλαμβάνει υποθέσεις κληρονομικού δικαίου με ολιστική προσέγγιση, από την αρχική αξιολόγηση έως την πλήρη αποκατάσταση των δικαιωμάτων του εντολέα.