Στη νομική επιστήμη ως συγγένεια εννοείται ο οικογενειακός δεσμός ή σχέση που υπάρχει ανάμεσα σε δύο φυσικά πρόσωπα. Υπάρχουν δύο είδη συγγενειών:
α. Συγγένεια εξ’ αίματος μεταξύ δύο προσώπων υπάρχει:
α1. Όταν το ένα πρόσωπο κατάγεται από το άλλο (π.χ. παιδί-γονείς). Για να υπάρξει αυτός ο δεσμός στην περίπτωση της μητέρας, αρκεί προφανώς η γέννηση του προσώπου. Αντίθετα για να ιδρυθεί η σχέση με τον πατέρα χρειάζεται αυτός να παντρευτεί τη μητέρα του τέκνου ή (αν δεν παντρευτούν) να προβεί σε αναγνώριση της πατρότητας. Η συγγένεια αυτή λέγεται σε εξ’ αίματος σε ευθεία γραμμή.
α2. Όταν κατάγονται από τον ίδιο ανιόντα (π.χ. αδέρφια). Η συγγένεια αυτή λέγεται εξ’ αίματος σε πλάγια γραμμή.
β. Συγγένεια εξ’ αγχιστείας υπάρχει όταν τελεστεί γάμος ανάμεσα σε δύο πρόσωπα. Από τη στιγμή εκείνη ο ένας σύζυγος είναι συγγενής εξ’ αγχιστείας με τους συγγενείς εξ’ αίματος του άλλου.
Αξίζει να σημειωθεί ότι οι σύζυγοι μεταξύ τους δεν είναι συγγενείς, ενώ ο βαθμός συγγένειας υπολογίζεται με βάση των αριθμό γεννήσεων που έχουν μεσολαβήσει ανάμεσα στα δύο πρόσωπα. Η μητέρα π.χ. είναι συγγενής α’ βαθμού εξ’ αίματος σε ευθεία γραμμή με το παιδί της, ενώ τα αδέρφια μεταξύ τους είναι β’ βαθμού εξ’ αίματος σε πλάγια γραμμή μεταξύ τους. Τα ίδια ισχύουν και για να βρει κανείς το βαθμό της εξ’ αγχιστείας συγγένειας.
Η ύπαρξη συγγένειας και ο βαθμός της μπορεί να παίξει πολύ σημαντικό ρόλο σε πολλά νομικά ζητήματα, καθώς με βάση αυτήν ο νόμος ορίζει κωλύματα (π.χ. γάμου) και παραχωρεί δικαιώματα (π.χ. κληρονομικά).
Βλέπε και άρθρο Δικηγόρος Κληρονομικού Δικαίου
ΣΥΝΗΘΕΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΓΓΕΝΕΙΑ
1. Πώς υπολογίζεται ο βαθμός συγγένειας μεταξύ δύο προσώπων;
Ο βαθμός συγγένειας προκύπτει από τον αριθμό των γεννήσεων που μεσολαβούν ανάμεσα στα δύο πρόσωπα. Στην ευθεία γραμμή (γονείς-παιδιά-εγγόνια), η μητέρα είναι συγγενής α’ βαθμού με το τέκνο, ο παππούς β’ βαθμού με τον εγγονό. Στην πλάγια γραμμή ανεβαίνουμε προς τον κοινό ανιόντα και κατεβαίνουμε προς το άλλο πρόσωπο: τα αδέρφια είναι συγγενείς β’ βαθμού, ο θείος με τον ανιψιό γ’ βαθμού, τα ξαδέρφια δ’ βαθμού. Ο ίδιος υπολογισμός εφαρμόζεται και στη συγγένεια εξ αγχιστείας. Ο σωστός προσδιορισμός έχει σημασία για κληρονομικά δικαιώματα, κωλύματα γάμου και φορολογικές κλίμακες.
2. Πώς ιδρύεται νομικά η σχέση συγγένειας με τον πατέρα;
Η συγγένεια με τη μητέρα προκύπτει αυτόματα με τη γέννηση. Με τον πατέρα, αντίθετα, απαιτείται είτε γάμος με τη μητέρα κατά τη σύλληψη ή τη γέννηση (τεκμήριο πατρότητας του άρθρου 1465 ΑΚ), είτε εκούσια αναγνώριση με συμβολαιογραφική πράξη ή δήλωση στο ληξιαρχείο, είτε δικαστική αναγνώριση μέσω αγωγής που ασκείται στο Μονομελές Πρωτοδικείο. Όταν δεν υπάρχει γάμος και ο πατέρας αρνείται να αναγνωρίσει το τέκνο, η μητέρα ή το ίδιο το τέκνο μπορούν να ζητήσουν δικαστική αναγνώριση πατρότητας με βάση αποδεικτικά στοιχεία, μεταξύ των οποίων και η εξέταση DNA.
3. Τι σημασία έχει η συγγένεια για τα κληρονομικά δικαιώματα;
Η συγγένεια και ο βαθμός της καθορίζουν την εξ αδιαθέτου διαδοχή. Ο νόμος κατατάσσει τους συγγενείς σε έξι τάξεις: στην πρώτη τα κατιόντα (παιδιά, εγγόνια), στη δεύτερη οι γονείς και τα αδέρφια, και ούτω καθεξής. Ο σύζυγος καλείται μαζί με κάθε τάξη με ποσοστό που μεταβάλλεται ανάλογα. Επιπλέον, τα τέκνα, οι γονείς και ο σύζυγος έχουν κατοχυρωμένη νόμιμη μοίρα ίση με το μισό της εξ αδιαθέτου μερίδας τους, την οποία ο διαθέτης δεν μπορεί να τους στερήσει με διαθήκη παρά μόνο σε περιοριστικά αναφερόμενες περιπτώσεις αποκλήρωσης.
4. Σε τι κωλύματα γάμου οδηγεί η συγγένεια;
Ο γάμος απαγορεύεται μεταξύ συγγενών εξ αίματος σε ευθεία γραμμή απεριόριστα και σε πλάγια γραμμή μέχρι και τον τέταρτο βαθμό (αδέρφια, θείος-ανιψιά, ξαδέρφια). Επίσης απαγορεύεται μεταξύ συγγενών εξ αγχιστείας σε ευθεία γραμμή απεριόριστα και σε πλάγια μέχρι τον τρίτο βαθμό. Γάμος που τελείται κατά παράβαση των κωλυμάτων αυτών είναι άκυρος και προσβάλλεται με αγωγή στο Μονομελές Πρωτοδικείο. Τα ίδια κωλύματα ισχύουν αναλογικά και για το σύμφωνο συμβίωσης. Αντίστοιχοι περιορισμοί υπάρχουν και στην υιοθεσία.
5. Παύει η συγγένεια εξ αγχιστείας με το διαζύγιο ή τον θάνατο;
Όχι. Η συγγένεια εξ αγχιστείας δεν λύεται με τη λύση του γάμου, είτε με διαζύγιο είτε με θάνατο του ενός συζύγου. Ο πρώην γαμπρός παραμένει συγγενής εξ αγχιστείας με τους γονείς και τα αδέρφια της πρώην συζύγου. Αυτό έχει πρακτικές συνέπειες, ιδίως για τα κωλύματα γάμου που εξακολουθούν να ισχύουν και μετά τη λύση του πρώτου γάμου. Πρέπει επίσης να σημειωθεί ότι οι ίδιοι οι σύζυγοι, όσο διαρκεί ο γάμος, δεν θεωρούνται συγγενείς μεταξύ τους νομικά, αν και έχουν αυτοτελή δικαιώματα και υποχρεώσεις από τη συζυγική σχέση.
6. Πότε χρειάζεται δικηγόρος σε ζητήματα συγγένειας;
Δικηγόρος είναι απαραίτητος σε αμφισβήτηση ή αναγνώριση πατρότητας, σε προσβολή πατρότητας τέκνου γεννημένου σε γάμο, σε διαδικασίες υιοθεσίας, σε κληρονομικές διαφορές όπου κρίνεται η ιδιότητα του κληρονόμου ή το ποσοστό του, σε αγωγές νόμιμης μοίρας και αποκλήρωσης, καθώς και σε ακύρωση γάμου λόγω συγγένειας. Ο δικηγόρος συγκεντρώνει τα ληξιαρχικά πιστοποιητικά, καταρτίζει το γενεαλογικό δέντρο, υπολογίζει ορθά τους βαθμούς συγγένειας, ασκεί τις κατάλληλες αγωγές στο Μονομελές Πρωτοδικείο και εκπροσωπεί τον εντολέα στις φορολογικές αρχές για ζητήματα κλίμακας μεταβίβασης ή κληρονομιάς.